Kiedy lekarz i pielęgniarka ma prawo do odstąpienia od leczenia?
Lekarz podczas wykonywania swoich czynności zawodowych posiada pewnego rodzaju autonomię decyzyjną, w ramach której może odmówić podjęcia się leczenia lub też odstąpić od leczenia danego pacjenta (art. 38 ustawy z dnia 05.12.1996r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Podobne uprawnienia posiada pielęgniarka i położna, które mogą odmówić wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z zakresem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ustawy z dnia 15.07.2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej).
Temat ten w każdym miesiącu staje się przedmiotem wielu pytań ze strony lekarzy, pielęgniarek czy kierowników przychodni. Warto zatem poznać to szczególne uprawnienie.
niemożliwe, gdy nagły przypadek / stan nagłego zagrożenia zdrowotnego
Powyższe uprawnienie nie może być zastosowane przez lekarza, gdy zachodzi tzw. przypadek nagły opisany w art. 30 ww. ustawy o zawodach lekarza – lekarz ma prawny obowiązek udzielać pomocy w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia. Oznacza to, że lekarz nie może dostąpić od leczenia, gdy na podstawie posiadanych informacji uzna, że zachodzi konieczność udzielenia pomocy z uwagi na ww. niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia.
Powyższą regulację uzupełnia art. 7 Kodeksu Etyki Lekarskiej, zgodnie z którym lekarz może nie podjąć się lub odstąpić od leczenia chorego jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach (z wyjątkiem przypadków niecierpiących zwłoki). Nadto lekarz podejmując albo odstępując od leczenia winien wskazać choremu inną możliwość uzyskania pomocy lekarskiej.
Z kolei pielęgniarki i położne mogą odmówić wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z zakresem posiadanych kwalifikacji, tylko wtedy, gdy nie zachodzi stan nagłego zagrożenia zdrowotnego.
obowiązki lekarza przy odstąpieniu od leczenia
W przypadku podjęcia przez lekarza decyzji o odstąpieniu od leczenia, lekarz ma dodatkowe obowiązki, tzn.:
1. lekarz powinien o swoim zamiarze dostatecznie wcześnie uprzedzić pacjenta (jego przedstawiciela ustawowego).
Przepis nie przewiduje konkretnego terminu złożenia ww. oświadczenia. Nie warto zakładać, że odpowiednim termin będzie 3 czy 7 dni przed kolejną wizytą. W wielu decyzjach Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje, że w każdym przypadku musi to być oparte na indywidualnej ocenie sytuacji danego pacjenta. Za naruszenie powyższego obowiązku może być uznana sytuacja, gdy lekarz odstępuje od leczenia dopiero w dniu kolejnej wizyty (lub dzień przed kolejną wizytą), na którą pacjent oczekiwał 3, 4 czy nawet 6 miesięcy, chociaż przesłanki czy też przyczyny, na które się powołuje, były mu znane znacznie wcześniej (np. uporczywe negowanie decyzji lekarza, czy agresywne zachowanie podczas poprzedniej wizyty). Celem przepisu jest bowiem danie pacjentowi rozsądnego czasu, w którym pacjent będzie mógł zapewnić sobie potrzebną pomoc u innego lekarza lub w innej placówce.
2. lekarz powinien wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym.
Z punku widzenia bezpieczeństwa prawnego lekarza najlepiej będzie, gdy lekarz do ww. oświadczenia o zamiarze odstąpienia do leczenia dołączy pisemną informację o placówkach lub lekarzach, którzy w takim samym rodzaju i zakresie udzielają świadczeń. W takiej informacji powinien być nie tylko adres innych pobliskich placówek, ale także dane umożliwiające pacjentowi w sposób realny nawiązanie kontaktu z inną placówką / innym lekarzem (np. numer telefonu do rejestracji lub adres email). W celu opracowania takiej informacji można skorzystać z danych publikowanych na stronie NFZ.
3. ważne powody + zgoda przełożonego – jeżeli lekarz wykonuje swój zawód na podstawie stosunku pracy (lub w ramach służby), może odstąpić od leczenia (poza powyższymi przesłankami) dopiero wówczas, gdy istnieją poważne ku temu powody i po uzyskaniu zgody swojego przełożonego. Dla własnego bezpieczeństwa warto zadbać o to, aby zgoda przełożonego miała formę pisemną.
Przepisy nie dają wskazówek o tym, jakie okoliczności będą uznane za „ważny powód” uprawniający do odstąpienia od leczenia. Mogą to być przyczyny leżące po stronie lekarza, gdy lekarz ocenia, że ma niewystarczające kompetencje w danym zakresie czy też, gdy lekarz uzna, że nie może prowadzić leczenia z uwagi na brak zdolności fizycznej czy psychicznej (np. gdy lekarz jest niezwykle zmęczony po ciężkim 24–godzinnym okresie pracy; ma drżenie rąk, które uniemożliwia mu bezpieczne wykonywanie cięć, stany chorobowe, itd.),.
Nie powinno budzić żadnych wątpliwości, że „ważne” przyczyny uzasadniające odstąpienie od leczenia mogą występować także po stronie pacjenta. Każdy proces diagnostyczny lub proces leczenia prowadzony przez lekarza powinien opierać się na choćby minimalnym zaufaniu w relacji pacjent – lekarz. Z tego powodu niektóre zachowania pacjenta lub jego rodziny / opiekunów mogą oznaczać utratę zaufania, w takim stopniu, który w zasadzie uniemożliwia lekarzowi kontynuację leczenia (np. uporczywe niestosowanie się do zaleceń, brak współpracy z lekarzem, negowanie przez pacjenta diagnoz i sposobów leczenia stosowanych przez lekarza). Utraty takiego zaufania mogą dowodzić złożone przez pacjenta skargi na działalność lekarza do różnych instytucji (np. na policję, do prokuratury, Rzecznika Prawa Pacjenta czy do izby lekarskiej) lub podważanie kompetencji lekarza w inny sposób (np. w pomieszczeniach rejestracji czy przed gabinetem w obecności innych pacjentów). Za ważny powód można wreszcie uznać niedopuszczalne i bezprawne zachowania ze strony pacjenta wobec lekarza, np. obraźliwe, agresywne, o charakterze stalkingu, zachowania przekraczające relacje zawodowe.
obowiązki pielęgniarki / położonej przy odmowie wykonania świadczenia
Pielęgniarka i położna mogą odmówić wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z zakresem posiadanych kwalifikacji tylko wtedy, gdy nie zachodzi stan nagłego zagrożenia zdrowotnego. W takiej sytuacji pielęgniarka ma obowiązek:
1. podać niezwłocznie przyczyny odmowy na piśmie przełożonemu lub osobie zlecającej;
2. niezwłocznie uprzedzić pacjenta (lub jego przedstawiciela ustawowego bądź opiekuna faktycznego) o takiej odmowie;
3. wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innej pielęgniarki, położnej lub w innej placówce medycznej;
4. uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej.
Autor: Karol Kolankiewicz
